İnsult beyin toxumasının qan dövranının qəfil pozulması nəticəsində yaranan təcili vəziyyətdir. MedlinePlus-un (ABŞ Milli Səhiyyə İnstitutları) izah etdiyi kimi, qan gətirdiyi oksigen və qida maddələrini ala bilməyən beyin hüceyrələri bir neçə dəqiqə ərzində ölməyə başlayır. «Vaxt beyindir» ifadəsi buradan gəlir: hər dəqiqə önəmlidir və tez başlanan müalicə həyatı xilas edə, sağalma şansını artıra bilər.
Ona görə insultun əlamətlərini tanımaq və düzgün hərəkət etmək hər kəs üçün vacib bilikdir.
BE-FAST qaydası
Uzun illər insult əlamətlərini yadda saxlamaq üçün FAST (Face – Arm – Speech – Time) qaydası istifadə olunub. Sonradan buna müvazinət (Balance) və göz (Eyes) əlamətləri əlavə edilərək BE-FAST qaydası yaradıldı. Məqsəd FAST ilə gözdən qaça bilən, xüsusən beynin arxa hissələrini təsirləndirən insultları da tanımaqdır.
- B — Balans (müvazinət): qəfil başgicəllənmə, müvazinət və koordinasiya itkisi, yeriyə bilməmə.
- E — Eyes (gözlər): bir və ya hər iki gözdə qəfil görmə itkisi, görmə pozğunluğu.
- F — Face (üz): üzün bir tərəfi sallanır; insandan gülümsəməsini xahiş edin — təbəssüm əyri alınırmı?
- A — Arms (qollar): hər iki qolu qaldırmasını xahiş edin — bir qol qalxmırmı və ya aşağı düşürmü?
- S — Speech (nitq): nitq dolaşıqdır, sözləri tapa bilmir, sadə sualı («Adınız nədir?») başa düşmür.
- T — Time (vaxt): bu əlamətlərdən biri varsa — dərhal 103-ə zəng edin.
Azərbaycanda təcili tibbi yardım nömrəsi 103-dür.
İnsultun digər əlamətləri
NHS əlavə olaraq bu əlamətləri sadalayır:
- bədənin bir tərəfində zəiflik və ya keyimə;
- qəfil çaşqınlıq;
- qəfil və şiddətli baş ağrısı;
- ürəkbulanma, qusma.
Əlamətlər keçib getdisə, nə etməli?
Bəzən əlamətlər bir neçə dəqiqə sonra yox olur. Bu, keçici işemik hücum (TİA, «mini-insult») ola bilər. NHS vurğulayır ki, erkən mərhələdə TİA-nı tam insultdan ayırmaq mümkün deyil və əlamətlər keçsə belə xəstəxanada müayinə vacibdir, çünki TİA yaxın zamanda insult riskinin xəbərçisi ola bilər. Əlamətlərin keçməsini gözləməyin — zəng edin.
NHS həmçinin qeyd edir ki, son 24 saat ərzində insult əlamətləri olubsa və artıq keçibsə belə, təcili yardım çağırmaq lazımdır. Tez aparılan müayinə səbəbi müəyyən etməyə və tam insultun qarşısını almaq üçün tədbir görməyə imkan verir.
Əgər keçmişdə TİA ola biləcək epizod yaşamısınızsa, lakin o zaman həkimə müraciət etməmisinizsə, bunu təxirə salmadan həkiminizə bildirin və müayinədən keçin.
Niyə hər dəqiqə önəmlidir?
İnsultun bəzi növlərində tıxanmış damarı açmağa yönəlmiş müalicə yalnız əlamətlərin başlamasından sonra məhdud zaman ərzində mümkündür və MedlinePlus-a görə nə qədər tez başlanarsa, sağalma şansı bir o qədər yüksək olur. Hansı müalicənin tətbiq ediləcəyinə isə xəstəxanada müayinə və görüntüləmədən sonra həkimlər qərar verir.
Bu səbəbdən insult şübhəsində ən vacib iki addım budur: gecikmədən təcili yardım çağırmaq və əlamətlərin başladığı vaxtı dəqiq yadda saxlamaq. İnsan yuxudan əlamətlərlə oyanıbsa, onu sonuncu dəfə sağlam gördüyünüz vaxtı deyin.
Təcili yardım gələnədək ilk yardım
- 103-ə zəng edin və insultdan şübhələndiyinizi deyin.
- Əlamətlərin başladığı vaxtı qeyd edin — bu, həkimlərin müalicə qərarı üçün vacib məlumatdır.
- İnsanı rahat vəziyyətdə saxlayın, sakitləşdirin, yanından ayrılmayın.
- Onun huşda olub-olmadığını, nəfəs aldığını izləyin.
- Qəbul etdiyi dərmanların siyahısı, xəstəlik tarixçəsi varsa, həkimlər üçün hazırlayın.
Nə ETMƏMƏK lazımdır?
- Yemək və içmək verməyin — insultda udma pozula bilər və boğulma riski yaranır.
- Özbaşına heç bir dərman verməyin. İnsult həm damarın tıxanması, həm də qanaması ilə yarana bilər və hansı növ olduğunu yalnız xəstəxanada müayinə göstərir.
- «Bir az uzansın, keçər» deyə gözləməyin — itirilən vaxt beyin toxumasının itkisi deməkdir.
- Əlamətləri olan insanın özü maşın sürməsinə icazə verməyin.
Xəstəxanadan sonra
İnsult keçirmiş insanın sonrakı müalicəsi, təkrar insultun qarşısının alınması və reabilitasiyası həkim nəzarəti tələb edir. İşemik insult haqqında ətraflı məlumatı xəstəlik səhifəmizdə tapa bilərsiniz. İnsultla bağlı ola biləcək digər əlamətlər üçün sinir sistemi xəstəliklərinin əlamətləri yazısına baxın.
Tez-tez verilən suallar
İnsult yalnız yaşlılarda olurmu?
Xeyr, insult istənilən yaşda baş verə bilər. Əlamətlər varsa, yaşdan asılı olmayaraq təcili yardım çağırın.
İnsultu evdə müəyyən etmək olarmı?
BE-FAST şübhələnməyə kömək edir, lakin diaqnozu və insultun növünü yalnız xəstəxanada həkim müayinəsi və görüntüləmə təsdiqləyir. Şübhə varsa, zəng edin.
Özüm xəstəxanaya aparsam, daha tez olmazmı?
NHS insult şübhəsində təcili yardım çağırmağı tövsiyə edir. Təcili yardım briqadası yolda vəziyyətə nəzarət edir və pasiyenti uyğun müəssisəyə çatdırır.
Bu məqalə məlumat xarakterlidir və həkim müayinəsini əvəz etmir. İnsult şübhəsində planlı qəbul gözləməyin — dərhal 103-ə zəng edin. İnsultdan sonrakı nevroloji nəzarət, risk faktorlarının qiymətləndirilməsi və ya keçib getmiş şübhəli əlamətlərin müayinəsi üçün Gəncə Beynəlxalq Xəstəxanasında nevroloq Uzm. Dr. Elvin Niftəliyevə əlaqə səhifəsindən müraciət edə bilərsiniz.