Parkinson xəstəliyi nədir?
Parkinson xəstəliyi beynin hərəkətləri tənzimləyən hissəsində dopamin istehsal edən sinir hüceyrələrinin tədricən məhv olması ilə gedən, yavaş-yavaş irəliləyən nevroloji xəstəlikdir. O, titrəmə, hərəkətlərin ləngiməsi və əzələ sərtliyi ilə özünü göstərir.
Parkinson xüsusilə yaşlı insanlarda ən sıx rast gəlinən sinir sistemi xəstəliklərindən biridir; əksər hallarda 60 yaş ətrafında başlayır, lakin daha erkən yaşda da ola bilər. Kişilərdə bir qədər çox görülür.
Parkinsonun səbəbləri və risk amilləri hansılardır?
Beynin qara maddə (substantia nigra) adlanan nahiyəsindəki hüceyrələr hərəkətlərin tənzimində iştirak edən dopamin adlı kimyəvi maddə ifraz edir. Parkinson xəstəliyində bu hüceyrələr yavaş-yavaş məhv olur və dopamin çatışmazlığı hərəki əlamətlərə səbəb olur. Hüceyrələrin niyə məhv olduğu tam məlum deyil.
- Yaş — əsas risk amilidir.
- Genetik amillər — hadisələrin kiçik bir hissəsi irsidir; əksər xəstələrin ailəsində Parkinson olmur.
- Ətraf mühit amilləri — bəzi kimyəvi maddələrin (məsələn, pestisidlərin) təsiri riski artıra bilər.
Qeyd etmək lazımdır ki, bəzi dərmanlar, təkrarlanan beyin damar zədələnmələri və digər xəstəliklər Parkinsona bənzər vəziyyət (parkinsonizm) yarada bilər. Onları ayırmaq müalicə baxımından vacibdir.
Parkinsonun əlamətləri necədir?
Başlanğıcda əlamətlər yüngül olur və çox vaxt bədənin bir tərəfində başlayır: yüngül titrəmə, bir əl və ya ayaqda sərtlik, gərginlik hissi. Diqqətli xəstələr zədələnmiş tərəfdə əlin hərəkətinin məhdudlaşdığını, yeriyərkən ayağın döşəməyə sürtüldüyünü hiss edir. Vaxt keçdikcə duruş dəyişir, bel bükülür, addımlar qısalır.
Əsas hərəki əlamətlər
- Hipokineziya (hərəkətlərin ləngiməsi) — mimikanın kasadlaşması, göz qırpmalarının azalması, alçaq səsli nitq, yazının kiçilməsi, addımların qısalması, yeriş zamanı əllərin hərəkətsizliyi.
- Rigidlik — əzələ tonusunun artması və passiv hərəkətlərə yüksək müqavimət; müqavimətin aralıqlı yüksəlməsi «dişli çarx» fenomeni adlanır.
- Sakitlik tremoru — sakit vəziyyətdə əllərdə, bəzən ayaqlarda və çənədə 4–6 Hs tezlikli əsmə. Tremorun dərəcəsi dəyişkəndir: stress zamanı artır, yuxuda keçir.
- Tarazlığın pozulması — xəstəliyin sonrakı mərhələlərində yıxılma riski artır.
Qeyri-hərəki əlamətlər
Bəzən xəstəlik hərəki əlamətlərdən illər əvvəl qeyri-spesifik şikayətlərlə başlayır: qoxu hissinin zəifləməsi, qəbizlik, yuxuda yuxuları «yaşayaraq» hərəkət etmə, depressiya, narahatlıq, yorğunluq. Sonrakı dövrdə ortostatik hipotenziya (ayağa qalxanda təzyiqin düşməsi), sidik ifrazının pozulması, seboreya dermatiti, ətraf və beldə ağrılar, yaddaş və diqqətin zəifləməsi qoşula bilər.
Nə vaxt təcili yardım lazımdır?
Parkinson yavaş inkişaf edir və adətən təcili vəziyyət yaratmır. Lakin aşağıdakı hallarda 103-ə zəng edin: qəfil başlayan bir tərəfli zəiflik və ya nitq pozulması (insult ehtimalı), yıxılmadan sonra ciddi zədə, udmanın kəskin pozulması və boğulma, yüksək hərarətlə birlikdə şüurun qəfil pozulması və ya hərəkətlərin kəskin donması. Dərmanları qəfil dayandırmaq da ağır vəziyyətə səbəb ola bilər — bunu yalnız həkimlə məsləhətləşərək edin.
Parkinson necə diaqnoz edilir?
Parkinson xəstəliyini təsdiqləyən tək bir analiz və ya müayinə yoxdur. Diaqnoz şikayətlərə və detallı nevroloji müayinədə aşkar edilən əlamətlərə əsaslanır. Oxşar vəziyyətləri istisna etmək üçün həkim MRT, qan analizləri və digər müayinələr təyin edə bilər. Dərman müalicəsinə cavab da diaqnozun təsdiqinə kömək edir. Titrəmənin digər növlərindən fərqi barədə: Tremor (titrəmə).
Parkinson necə müalicə olunur?
Hazırda Parkinson xəstəliyini tam sağaldan müalicə yoxdur, lakin müasir müalicə əlamətlərə yaxşı nəzarət etməyə və uzun illər aktiv həyat sürməyə imkan verir. Müalicə zamanı əsas prinsip hərəki pozulmaların, həmçinin psixi, vegetativ və yuxu pozulmalarının yüngülləşdirilməsidir.
- Dərman müalicəsi — beyində dopamin çatışmazlığını kompensasiya edən dərmanlar. Dərmanın seçimi, dozası və qəbul qrafiki xəstəliyin mərhələsinə görə həkim tərəfindən fərdi qurulur və vaxtaşırı yenidən nizamlanır.
- Fiziki reabilitasiya — fizioterapiya, müntəzəm hərəkət, tarazlıq məşqləri, nitq və udma terapiyası.
- Cərrahi müalicə — dərman müalicəsi ilə kifayət qədər nəzarət olunmayan və ya dərmanların yan təsirləri ağırlaşan seçilmiş xəstələrdə dərin beyin stimulyasiyası (DBS) sübuta əsaslanan, müasir cərrahi müalicə üsuludur. Bu müalicəyə uyğunluq nevroloq və neyrocərrah tərəfindən birlikdə qiymətləndirilir.
Parkinsonla gündəlik həyat
- Hər gün fiziki aktiv olun — yeriş, üzgüçülük, uzanma və tarazlıq məşqləri.
- Dərmanları həkimin təyin etdiyi saatlarda qəbul edin.
- Evdə yıxılma riskini azaldın: sürüşkən xalçaları götürün, işıqlandırmanı artırın, tutacaqlar quraşdırın.
- Qəbizliyin qarşısını almaq üçün kifayət qədər su için və liflə zəngin qidalanın.
- Əhval dəyişikliklərini gizlətməyin — depressiya da müalicə olunur.
Tez-tez verilən suallar
Hər titrəmə Parkinson deməkdirmi?
Xeyr. Ən çox rast gəlinən titrəmə essensial tremordur və hərəkət zamanı artır. Parkinsona daha çox sakitlikdə titrəmə xasdır, lakin diaqnozu yalnız həkim qoyur.
Parkinson irsidirmi?
Əksər hallarda xəstəlik ailəvi deyil. Genetik formalar hadisələrin kiçik bir hissəsini təşkil edir.
İdman Parkinsonda faydalıdırmı?
Bəli. Müntəzəm fiziki aktivlik hərəkət qabiliyyətini, tarazlığı və əhvalı yaxşılaşdırır və müalicənin vacib hissəsidir.
Parkinson xəstəliyi ömür müddətini qısaldırmı?
Müasir müalicə sayəsində Parkinson xəstəliyi olan insanların çoxu uzun illər aktiv həyat sürür və ömür müddəti normala yaxın olur. Xəstəliyin gedişi fərdidir; müntəzəm həkim nəzarəti, fiziki aktivlik və yıxılmaların qarşısının alınması bu baxımdan vacibdir.