Yaddaş pozulması nədir?
Yaddaş pozulması yeni məlumatı yadda saxlamaq, saxlanmış məlumatı xatırlamaq və ya hadisələri ardıcıllıqla bərpa etmək qabiliyyətinin zəifləməsidir. O, müstəqil xəstəlik deyil, müxtəlif — çox vaxt müalicə oluna bilən — vəziyyətlərin əlamətidir.
Müdriklərdən biri deyib: «Hələ ki xatırlayıram, mən yaşayıram». Yaddaş gündəlik həyatın, işin və sosial əlaqələrin əsasıdır. Uzun müddət istirahətsiz iş rejimi, psixoloji faktorlar, travmalar, yuxusuzluq və digər xəstəliklərlə əlaqədar yaddaş zəifləyə bilər və bu, gündəlik yaşamda ciddi problemlər yaradır.
Yaddaş pozulmasının səbəbləri hansılardır?
Çox vaxt müalicə oluna bilən səbəblər
- Stress, narahatlıq və depressiya
- Yuxu çatışmazlığı, həddən artıq zehni yüklənmə
- B12 vitamini çatışmazlığı, qalxanabənzər vəzin zəif fəaliyyəti
- Bəzi dərman preparatlarının yan təsiri
- Xroniki intoksikasiyalar — spirtli içkilər, narkotik maddələr, zərərli istehsalat şəraiti
- Eşitmə və görmənin zəifləməsi (məlumatın qavranılmasını çətinləşdirir)
Beyin zədələnməsi ilə bağlı səbəblər
- Kəllə-beyin travması
- İnsult və beyin damarlarının xroniki zədələnməsi
- Beyin şişləri və infeksiyaları
- Neyrodegenerativ xəstəliklər — Alsheymer xəstəliyi və digər demensiya növləri
Yaddaş pozulması hansı xəstəliklərdə rast gəlinir?
- Yaşla bağlı dəyişikliklər — yaşla əlaqədar olaraq düşünmə sürətinin azalması və yüngül unutqanlıq müşahidə oluna bilər. Lakin bunun zərərsiz yaş dəyişikliyi, yoxsa demensiyanın başlanğıcı olduğunu yalnız həkim müayinəsi göstərə bilər.
- Yüngül koqnitiv pozuntu — yaddaş yaşıdlarla müqayisədə nəzərəçarpacaq dərəcədə zəifləyir, lakin insan gündəlik işlərini müstəqil görür. Belə vəziyyət müntəzəm nəzarət tələb edir.
- Demensiya — yaddaş, düşüncə, nitq, oriyentasiya kimi funksiyaların gündəlik fəaliyyətə mane olacaq dərəcədə getdikcə ağırlaşan pozulması. Kortikal tip demensiyada yaddaş, nitq və tanıma pozulması önə çıxır; subkortikal tipdə isə düşüncənin ləngiməsi, diqqət pozğunluğu, emosional dəyişikliklər daha qabarıq olur.
- Alsheymer xəstəliyi — demensiyanın ən çox rast gəlinən səbəbidir. Yaddaş və təfəkkür tədricən azalır, xəstəlik mərhələli şəkildə irəliləyir və gec mərhələlərdə insan özünə qulluq etməkdə başqalarının köməyinə ehtiyac duyur.
- Korsakov sindromu — yaddaşın ağır pozulması, zamana və məkana qarşı dezoriyentasiya ilə gedir; digər zehni funksiyalar nisbətən saxlanıla bilər. Əsas səbəbi tiamin (B1 vitamini) çatışmazlığıdır və çox vaxt xroniki alkoqol asılılığı fonunda yaranır.
Nə vaxt həkimə və təcili yardıma müraciət etmək lazımdır?
Unutqanlıq gündəlik həyatınıza mane olursa, yaxınlarınız bunu fərq edirsə, tanış yerlərdə azırsınızsa və ya əvvəl asan gördüyünüz işlər çətinləşibsə, planlı olaraq nevroloqa müraciət edin. Səbəblərin bir qismi müalicə oluna bildiyi üçün erkən müayinə vacibdir.
Yaddaş və ya şüurun qəflətən pozulması, çaşqınlıq, danışmaqda çətinlik, bədənin bir tərəfində zəiflik yaranarsa və ya bu əlamətlər baş travmasından sonra ortaya çıxarsa, dərhal 103-ə zəng edin — bu, insult və ya digər təcili vəziyyətin əlaməti ola bilər.
Yaddaş pozulması necə diaqnoz edilir?
Müayinəyə mümkünsə sizi yaxşı tanıyan bir yaxınınızla gəlin — dəyişikliklərin nə vaxt başladığını çox vaxt ətrafdakılar daha dəqiq təsvir edir. Detallı nevroloji müayinə zamanı həkim şikayətləri, qəbul olunan dərmanları, əhvalı soruşur və yaddaş, diqqət, nitq, oriyentasiyanı qiymətləndirən standart koqnitiv testlər aparır. Müalicə oluna bilən səbəbləri aşkar etmək üçün qan analizləri (B12 vitamini, qalxanabənzər vəz hormonları və s.), beyin damarlarını və strukturunu qiymətləndirmək üçün MRT və ya KT təyin edilə bilər. Epizodik yaddaş itkiləri və huş pozulmaları olduqda EEQ lazım ola bilər.
Müalicə yanaşmaları
Müalicə səbəbdən asılıdır. Vitamin çatışmazlığı, hormonal pozuntu, depressiya, yuxu problemləri və ya dərman yan təsiri aşkar edilərsə, onların aradan qaldırılması yaddaşı xeyli yaxşılaşdıra bilər. Alsheymer xəstəliyi və digər demensiya növlərində hazırda tam sağaldan müalicə yoxdur, lakin bəzi dərmanlar əlamətləri müəyyən müddət yüngülləşdirə bilər; onların uyğunluğuna həkim fərdi qərar verir. Dərmansız yanaşmalar — koqnitiv stimulyasiya, gündəlik rejimin qurulması, ailəyə dəstək — müalicənin vacib hissəsidir.
Gündəlik həyat və profilaktika
- Vaxtlı-vaxtında yatıb durun, zehni işlə fiziki işi növbələşdirin, istirahətə vaxt ayırın.
- Müntəzəm fiziki aktivlik edin.
- Siqareti tərgidin, alkoqolu məhdudlaşdırın.
- Tərəvəz, meyvə, balıq və tam taxıllarla zəngin balanslı qidalanın.
- Qan təzyiqi, şəkər və xolesterinə nəzarət edin — onlar beyin damarlarını da qoruyur.
- Zehni və sosial cəhətdən aktiv olun: oxuyun, yeni bacarıqlar öyrənin, insanlarla ünsiyyət saxlayın.
- Eşitmə və görmə problemlərini vaxtında düzəldin.
- Gündəlik, siyahı, xatırlatma kimi vasitələrdən istifadə edin.
Tez-tez verilən suallar
Hər unutqanlıq demensiya deməkdirmi?
Xeyr. Yorğunluq, stress və yuxusuzluq zamanı unutqanlıq çox rast gəlinir. Gündəlik həyata mane olan və artan yaddaş zəifliyi isə müayinə tələb edir.
Yaddaşı yaxşılaşdıran «vitamin» varmı?
Çatışmazlıq yoxdursa, vitamin əlavələrinin yaddaşı yaxşılaşdırdığı sübut olunmayıb. Çatışmazlıq analizlə təsdiqlənibsə, müalicəni həkim təyin edir.
Alsheymer irsidirmi?
Ailədə Alsheymerin olması riski bir qədər artırır, lakin əksər hallarda xəstəlik birbaşa irsi deyil. Nadir erkən başlayan formalar istisnadır.
Yaddaş pozulması olan yaxınıma necə kömək edə bilərəm?
Onu müayinəyə gətirin, gündəlik rejimi sabit saxlamağa kömək edin, sakit və sadə cümlələrlə danışın. Evdə təhlükəsizliyə diqqət edin və özünüzə də dəstək axtarmağı unutmayın — qulluq edənin yorulması tez-tez rast gəlinir.