İşemik insult nədir?
İşemik insult beynin müəyyən hissəsinə qan axınının qəflətən azalması və ya kəsilməsi nəticəsində beyin toxumasının zədələnməsidir. Bu zaman ocaqlı nevroloji əlamətlər — bədənin bir tərəfində zəiflik, nitq və görmə pozulması və s. — meydana çıxır.
İşemik insult çox vaxt müstəqil xəstəlik deyil, ürək-damar sisteminin müxtəlif xəstəlikləri və damar zədələnmələri fonunda inkişaf edən beyin qan dövranı pozulmasıdır. Səbəb adətən damarı tıxayan tromb və ya ürəkdən və iri arteriyalardan qopub gələn emboldur. İnsultların əksəriyyəti məhz işemik tipdədir; qalan hissəni beyinə qansızma (hemorragik insult) təşkil edir. İnsult təcili vəziyyətdir: vaxtında göstərilən tibbi yardım beyin toxumasının zədələnməsini azaltmağa və ağır nəticələrin qarşısını almağa imkan verir.
İşemik insultun risk amilləri hansılardır?
Risk amillərinin bir qismi dəyişdirilə bilməz, bir qismi isə müalicə və həyat tərzi ilə nəzarətdə saxlanıla bilər.
Nəzarət edilə bilən amillər
- Arterial hipertenziya (yüksək qan təzyiqi) — ən vacib risk amili
- Ürək xəstəlikləri, xüsusən də atrial fibrillyasiya
- Şəkərli diabet
- Dislipidemiya (qanda yağ mübadiləsinin pozulması)
- Siqaret çəkmə və alkoqol
- Fiziki aktivliyin azalması və piylənmə
- Yuxu arteriyalarının stenozu (daralması)
- Oral kontraseptivlərin qəbulu (xüsusən siqaretlə birlikdə)
- Hiperkoaqulyasiya ilə müşayiət olunan hallar
Dəyişdirilə bilməyən amillər
- Yaş
- Kişi cinsinə mənsubluq
- İrsi meyillilik
- Keçirilmiş insult və ya tranzitor işemik hücum (TİH)
İnsultun əlamətləri necədir?
Əlamətlər qəflətən başlayır və zədələnən damarın hansı beyin nahiyəsini qidalandırmasından asılıdır. Ağırlıq dərəcəsinə görə işemik insultlar yüngül, orta və ağır olur. Tanımaq üçün beynəlxalq BE FAST qaydası istifadə olunur: tarazlığın pozulması, görmə pozulması, üzün bir tərəfinin əyilməsi, qolda zəiflik, nitqin pozulması və vaxt — dərhal zəng. Ətraflı: İnsultun ilk əlamətləri — BE FAST.
Nə vaxt təcili yardım lazımdır?
Aşağıdakı əlamətlər qəflətən yaranarsa, gözləmədən dərhal 103-ə zəng edin.
- Üzdə, qolda və ya ayaqda (xüsusən bədənin bir tərəfində) qəfil zəiflik və ya keyimə
- Nitqin pozulması, danışılanı anlamamaq
- Görmənin pozulması
- Hərəkətlərin koordinasiyasının pozulması, baş gicəllənməsi
- Udma qabiliyyətinin pozulması
- Yaddaşın və şüurun qəflətən pozulması
- Qəfil başlayan, çox şiddətli baş ağrısı
- Qıcolmalar
İnsultda hər dəqiqə önəmlidir: trombolitik müalicə yalnız əlamətlər başlayandan sonrakı ilk saatlarda mümkündür. Əlamətlər tezliklə keçib getsə belə (tranzitor işemik hücum), təcili müayinə lazımdır — TİH yaxın günlərdə insult riskinin yüksək olduğunu göstərir. Əlamətlərin başladığı vaxtı qeyd edin və təcili yardım gələnə qədər xəstəyə yemək, içki və ya dərman verməyin. Xəstəxanaya özünüz maşın sürərək getməyin.
İşemik insult necə diaqnoz edilir?
İşemik insultun klinikası damar pozğunluğunun yerindən asılı olan ümumi beyin və ocaqlı simptomlardan ibarətdir. Ən mühüm instrumental diaqnostika vasitəsi beynin KT və MRT müayinəsidir: KT xüsusən qansızmanı istisna etmək üçün təcili aparılır, çünki müalicə taktikası buna görə seçilir. Səbəbi aydınlaşdırmaq üçün boyun və beyin damarlarının müayinəsi, EKQ və ürək ritminin monitorinqi, exokardioqrafiya, qan analizləri aparılır. Kəskin dövrdən sonra itirilmiş funksiyaların dərəcəsini qiymətləndirmək üçün detallı nevroloji müayinə vacibdir.
İşemik insult necə müalicə olunur?
Kəskin dövrdə məqsəd tıxanmış damarda qan axınını mümkün qədər tez bərpa etməkdir. Uyğun xəstələrdə trombu əridən (trombolitik) müalicə və ya iri damardan trombun kateter vasitəsilə çıxarılması (trombektomiya) tətbiq olunur. Bu müalicələrin mümkünlüyü vaxtdan və müayinə nəticələrindən asılıdır və xəstəxanada həkimlər tərəfindən qərarlaşdırılır.
Kəskin dövrdən sonra müalicə təkrar insultun qarşısını almağa yönəlir: qan təzyiqinə, şəkərə və xolesterinə nəzarət, səbəbə uyğun olaraq qanın laxtalanmasına təsir edən dərmanlar, bəzən yuxu arteriyasında əməliyyat. Hansı dərmanın təyin olunacağına həkim fərdi qərar verir. Reabilitasiya — fizioterapiya, nitq terapiyası, erqoterapiya — bərpanın ayrılmaz hissəsidir və mümkün qədər erkən başlanır.
İnsultdan qorunmaq üçün nə etmək olar?
- Qan təzyiqinizi müntəzəm ölçün və təyin olunmuş müalicəni dayandırmayın.
- Siqareti tərgidin, alkoqolu məhdudlaşdırın.
- Tərəvəz, meyvə və tam taxıllarla zəngin, duzu az qidalanın.
- Müntəzəm fiziki aktivlik edin və sağlam çəkini qoruyun.
- Diabet, xolesterin yüksəkliyi və ürək ritmi pozulması varsa, həkim nəzarətində olun.
Tez-tez verilən suallar
Əlamətlər keçib getdisə, yenə həkimə getmək lazımdırmı?
Bəli, təcili. Keçici əlamətlər tranzitor işemik hücum ola bilər və bu, yaxın zamanda insult riskinin yüksək olduğunu göstərir.
İnsultdan sonra funksiyalar bərpa olunurmu?
Bərpanın dərəcəsi zədənin yerindən və ölçüsündən asılıdır. Ən sürətli irəliləyiş adətən ilk aylarda olur; erkən və müntəzəm reabilitasiya bərpaya kömək edir.
Gənc insanda insult ola bilərmi?
Bəli, nadir olsa da, gənc yaşda da insult baş verə bilər. Bu halda səbəb xüsusi diqqətlə araşdırılır.
Bir dəfə insult keçirən insanda təkrar insult ola bilərmi?
Bəli, keçirilmiş insult təkrar insult riskini artırır. Ona görə təyin olunmuş müalicəni dayandırmamaq, qan təzyiqinə, şəkərə və xolesterinə müntəzəm nəzarət etmək, siqareti tərgitmək və həkim müayinələrinə vaxtında gəlmək çox vacibdir.
İnsult keçirmiş yaxınıma evdə necə kömək edə bilərəm?
Reabilitasiya məşqlərinin davam etdirilməsinə, dərmanların vaxtında qəbuluna və evdə yıxılma riskinin azaldılmasına diqqət edin. Udma çətinliyi varsa, qidalanma qaydalarını həkim və ya nitq terapevti ilə müzakirə edin. Əhval dəyişikliklərini də nəzərdən qaçırmayın.