Konversion pozuntu nədir?
Konversion pozuntu (müasir adı ilə funksional nevroloji pozuntu) sinir sistemində struktur zədə olmadığı halda beynin bədənə siqnal göndərmə və qəbul etmə funksiyasının pozulması ilə yaranan real nevroloji əlamətlərdir. Keçmişdə «isterik nevroz» adlandırılan bu vəziyyət üçün həmin termin artıq istifadə edilmir.
«Konversiya» sözü «çevrilmə» deməkdir: köhnə yanaşmaya görə psixoloji gərginlik bədən əlamətlərinə çevrilir. Bu gün isə daha geniş baxılır — stress və travma mühüm amillər olsa da, hər xəstədə aşkar psixoloji səbəb tapılmır. Əsas odur ki, əlamətlər realdır, xəstə onları qəsdən yaratmır və iradəsi ilə idarə edə bilmir. Bu, «xəyal» və ya «özünü göstərmə» deyil.
Səbəbləri və risk amilləri hansılardır?
Konversion pozuntu istənilən təhsil və sosial səviyyədən olan insanlarda rast gəlinir. Onun yaranmasında bir neçə amil birlikdə rol oynaya bilər.
- Uşaqlıq dövründə və ya sonradan yaşanmış ciddi psixoloji travma
- Ağır və uzunmüddətli stress
- Depressiya və narahatlıq pozuntuları
- Fiziki zədə, xəstəlik və ya əməliyyatdan sonrakı dövr
- Xroniki ağrı
- Başqa nevroloji xəstəliyin (məsələn, epilepsiya, miqren) olması
Cəmiyyətdə «içinə cin girib» deyilən halların bir hissəsi əslində məhz bu cür funksional tutmalardır. Belə izahlar xəstəni gecikmiş müalicəyə və damğalanmaya aparır.
Konversion pozuntunun əlamətləri necədir?
- Funksional (dissosiativ) tutmalar — xəstə qəflətən özündən gedir, əzələləri gərilir, suallara cavab vermir; bəzən tutmadan sonra ağlayır, qışqırır, ətrafdakılara əl atır. Görünüşcə epileptik tutmaya bənzəyə bilər.
- Hərəkət pozuntuları — qol və ya ayaqda zəiflik, ayaqların «tutulması», yeriş pozulması, titrəmə.
- Hiss pozuntuları — keyimə, hissiyyatın itməsi.
- Görmə və səs pozuntuları — keçici korluq, susqunluq, afoniya (pıçıltı ilə danışma).
- Yaddaş və diqqətin çətinləşməsi, güclü yorğunluq.
Bəzi xəstələrdə öz vəziyyətinə qarşı qəribə laqeydlik müşahidə olunur. Ətrafdakılar bəzən əlamətləri şəxsin bilə-bilə etdiyini düşünür, lakin bu, qətiyyən belə deyil.
Nə vaxt təcili yardım lazımdır?
Qəfil başlayan zəiflik, nitq və görmə pozulması, huşun itməsi ilə tutma ilk dəfə yaranırsa, onu funksional pozuntu saymaq olmaz — əvvəlcə insult, epilepsiya kimi səbəblər istisna edilməlidir. Belə hallarda 103-ə zəng edin.
Tutmanın səbəbi dəqiq bilinmirsə, epileptik tutmada olduğu kimi ilk yardım göstərin: xəstəni zədələnmədən qoruyun, başının altına yumşaq bir şey qoyun, ağzını açmağa və ya qaşıqla dişlərini aralamağa qətiyyən cəhd etməyin, tutma 5 dəqiqədən çox davam edərsə 103-ə zəng edin. Ətraflı: Epilepsiya zamanı ilkin yardım.
Konversion pozuntu necə diaqnoz edilir?
Diaqnoz sadəcə «müayinədə heç nə tapılmadı» əsasında qoyulmur. Nevroloq detallı nevroloji müayinə zamanı funksional pozuntuya xas müsbət əlamətləri axtarır — məsələn, zəifliyin diqqət yayındırıldıqda dəyişməsi.
Konversion tutmaları epileptik tutmalardan yalnız görünüşünə görə ayırmaq çox vaxt mümkün olmur. Buna görə lazım olduqda EEQ və video-EEQ monitorinqi aparılır; diaqnoz epilepsiya və digər nevroloji səbəblər istisna edildikdən sonra qoyulur. Qeyd etmək lazımdır ki, eyni insanda həm epilepsiya, həm də funksional tutmalar ola bilər. Bəzi hallarda MRT və qan analizləri də təyin edilir.
Konversion pozuntu necə müalicə olunur?
Müalicənin ilk addımı diaqnozun xəstəyə aydın izah edilməsidir: əlamətlərin real olduğunu və beynin funksiyası ilə bağlı olduğunu anlamaq çox vaxt yaxşılaşmanın başlanğıcı olur. Dərman müalicəsindən daha çox psixoterapiya — xüsusən peşəkarlar tərəfindən aparılan koqnitiv-davranış terapiyası — təsir göstərir. Hərəkət pozuntularında funksional pozuntulara yönəlmiş fizioterapiya faydalıdır. Depressiya və ya narahatlıq pozuntusu varsa, onun müalicəsi də planın bir hissəsidir. Müalicə planını həkim hər xəstə üçün fərdi qurur və çox vaxt nevroloq, psixoterapevt və fizioterapevt birlikdə işləyir.
Gündəlik həyat və ailəyə tövsiyələr
- Tutma zamanı sakit qalın, xəstəni danlamayın və «özünü ələ al» deməyin.
- Stressi azaldan gündəlik vərdişlər qurun: yuxu rejimi, fiziki aktivlik, istirahət.
- Əlamətləri artıran vəziyyətləri qeyd edin və terapevtlə müzakirə edin.
- Özbaşına «xalq müalicəsi» və ya ekstrasenslərə müraciət etməyin — bu, müalicəni gecikdirir.
Tez-tez verilən suallar
Xəstə bunu qəsdən edirmi?
Xeyr. Funksional nevroloji əlamətlər iradədən asılı deyil. Qəsdən simptom yaratmaq tamamilə başqa vəziyyətdir.
Konversion pozuntu keçib gedirmi?
Gedişat fərdidir: bəzi insanlarda əlamətlər qısa müddətdə keçir, bəzilərində isə uzun sürür. Erkən diaqnoz və düzgün terapiya proqnozu yaxşılaşdırır.
Hansı həkimə müraciət etmək lazımdır?
İlk növbədə nevroloqa — digər nevroloji səbəbləri istisna etmək və diaqnozu dəqiqləşdirmək üçün. Sonrakı mərhələdə psixoterapevt və ya psixiatr müalicəyə qoşulur.
Funksional tutmalarda epilepsiya dərmanları kömək edirmi?
Xeyr, antiepileptik dərmanlar funksional (dissosiativ) tutmalara təsir etmir və lazımsız yan təsirlərə səbəb ola bilər. Buna görə tutmanın təbiətinin düzgün müəyyənləşdirilməsi çox vacibdir. Eyni insanda həm epilepsiya, həm də funksional tutmalar varsa, müalicə planını həkim hər ikisini nəzərə alaraq qurur.
Uşaqlarda konversion pozuntu olurmu?
Bəli, funksional nevroloji əlamətlər uşaq və yeniyetmə yaşında da rast gəlinir. Belə hallarda uşağın məktəb və ailə mühiti, yaşadığı stress amilləri də diqqətlə öyrənilir və müalicəyə ailə cəlb olunur.