EEQ nədir və nə üçün edilir?
Elektroensefaloqrafiya (EEQ) baş beynin bioelektrik aktivliyini saçlı dəri üzərinə yerləşdirilən elektrodlar vasitəsilə qeyd edən qeyri-invaziv, ağrısız müayinə üsuludur. O, beynin funksional vəziyyəti və qıcıqlara reaksiyası barədə məlumat verir.
Beyin hüceyrələri bir-biri ilə zəif elektrik siqnalları vasitəsilə əlaqə saxlayır. Müayinə zamanı beyin qabığının fərqli nöqtələrindən gələn elektrik aktivliyi eyni anda qeyd olunur, gücləndirilir və kompyuterdə dalğalar şəklində əks olunur. EEQ beynin funksional vəziyyətinin keyfiyyət və kəmiyyət analizini etməyə imkan verir. EEQ beynin quruluşunu göstərmir — bunun üçün MRT və KT istifadə olunur; EEQ isə beynin «necə işlədiyini» göstərir.
EEQ kimlərə təyin olunur?
EEQ-nin ən vacib istifadə sahəsi epilepsiyadır: epilepsiyanın diaqnostikası və tutma tipinin müəyyənləşdirilməsi, uyğun müalicənin seçilməsi, qıcolma dərmanlarının dayandırılması barədə qərarın (klinik vəziyyətlə birlikdə) qiymətləndirilməsi. Bununla yanaşı EEQ bir sıra beyin mənşəli pozuntuların araşdırılmasında istifadə olunur. Müayinə aşağıdakı hallarda həkim tərəfindən təyin edilə bilər.
- Qıcolmalar, huşun itməsi, səbəbi aydın olmayan «donub qalma» epizodları
- Epileptik və qeyri-epileptik tutmaların fərqləndirilməsi (məsələn, konversion pozuntu)
- Kəllə-beyin travmalarından sonrakı vəziyyət
- Ensefalit, meningit kimi beyin infeksiyaları
- İnsultdan sonra tutmalar yarandıqda
- Səbəbi aydın olmayan şüur və davranış dəyişiklikləri
- Uşaqlarda nitq inkişafının ləngiməsi və ya inkişaf geriliyi fonunda tutma şübhəsi
- Bəzi yuxu pozuntuları
EEQ baş ağrısı, baş gicəllənməsi və ya yorğunluq kimi şikayətlərin əksəriyyətində rutin olaraq tələb olunmur — müayinənin lazım olub-olmadığına həkim şikayətlərin xarakterinə görə qərar verir.
EEQ-yə necə hazırlaşmaq lazımdır?
- Müayinədən bir gün əvvəl və ya həmin gün başınızı yuyun və qurulayın. Saça yağ, gel, lak, krem vurmayın.
- Hörük, sancaq, saç aksessuarlarını çıxarın.
- Adi qaydada yemək yeyin — ac qalmaq lazım deyil, qanda şəkərin enməsi nəticəyə təsir edə bilər.
- Qəbul etdiyiniz dərmanları dayandırmayın; onların siyahısını həkimə göstərin.
- Həkim yuxu EEQ-si təyin edibsə, əvvəlki gecə az yatmaq tövsiyə oluna bilər. Belə halda müayinəyə özünüz maşın sürərək gəlməyin.
- Uşaqla gəlirsinizsə, onun sevdiyi oyuncağı və ya kitabı götürün.
- Mümkünsə tutmaların videosunu və əvvəlki EEQ nəticələrini gətirin.
EEQ necə aparılır?
- Pasiyent rahat kresloda oturur və ya uzanır.
- Başa elektrodları müəyyən nöqtələrdə saxlayan xüsusi papaq geyindirilir və ya elektrodlar ayrı-ayrılıqda yerləşdirilir; kontaktı yaxşılaşdırmaq üçün xüsusi gel istifadə olunur.
- Pasiyentdən gözlərini yumması, rahat və hərəkətsiz oturması xahiş edilir.
- Qeydiyyat zamanı funksional sınaqlar aparılır: gözləri açıb-yummaq, bir neçə dəqiqə dərindən və tez-tez nəfəs almaq (hiperventilyasiya), müxtəlif tezlikli işıq çaxmalarına baxmaq (fotostimulyasiya). Bu sınaqlar sakit vəziyyətdə görünməyən dəyişiklikləri aşkar etməyə kömək edir.
- Qeydiyyat bitdikdən sonra elektrodlar çıxarılır, gel qalıqları silinir və pasiyent adi fəaliyyətinə qayıda bilər.
EEQ-nin digər növləri
- Yuxu EEQ-si — bəzi dəyişikliklər yalnız yuxuda aşkar olunur.
- Ambulator EEQ — portativ cihazla bir və ya bir neçə gün ərzində gündəlik həyat şəraitində qeydiyyat.
- Video-EEQ monitorinqi — EEQ ilə eyni vaxtda video çəkiliş; tutmanın təbiətini dəqiqləşdirmək üçün ən informativ üsuldur.
Nə qədər çəkir, ağrılıdırmı, riskləri varmı?
Standart EEQ qeydiyyatı elektrodların yerləşdirilməsi ilə birlikdə adətən təqribən yarım saatdan bir saata qədər çəkir; yuxu EEQ-si və monitorinq daha uzun sürür. Müayinə təhlükəsizdir və ağrısızdır: cihaz beyinə heç bir cərəyan göndərmir, yalnız beynin öz aktivliyini qeyd edir. Nadir məhdudiyyətlər (məsələn, baş dərisində açıq yara) barədə həkim əvvəlcədən məlumat verir. Epilepsiyası olan insanlarda hiperventilyasiya və ya işıq stimulyasiyası zamanı tutma yarana bilər — bu, həkim nəzarətində baş verdiyi üçün diaqnoz baxımından hətta faydalı ola bilər, heyət belə vəziyyətə hazırdır.
EEQ nəticələri necə şərh olunur?
EEQ yazısını nevroloq-neyrofizioloq təhlil edir: əsas ritmin tezliyi və simmetriyası, sınaqlara reaksiya, epileptiform dəyişikliklərin olub-olmaması, onların yeri qiymətləndirilir. Nəticəni şikayətlər və müayinə məlumatları ilə birlikdə yalnız həkim şərh edir.
- Normal EEQ epilepsiyanı tam istisna etmir — tutmalar arasında beyin aktivliyi normal ola bilər. Belə hallarda təkrar, yuxu və ya uzunmüddətli EEQ lazım olur.
- Qeyri-spesifik dəyişikliklər sağlam insanlarda da rast gəlinə bilər və tək başına diaqnoz deyil.
- Epileptiform aktivlik klinik şikayətlərlə uyğun gəldikdə epilepsiya diaqnozunu dəstəkləyir və tutma tipinin müəyyənləşdirilməsinə kömək edir.
Tez-tez verilən suallar
EEQ zamanı elektrik cərəyanı vurulurmu?
Xeyr. Elektrodlar yalnız beynin öz elektrik siqnallarını qəbul edir, bədənə heç bir cərəyan ötürülmür.
Uşaqlara EEQ etmək olarmı?
Bəli, EEQ istənilən yaşda, o cümlədən körpələrdə təhlükəsiz aparılır. Uşağın sakit olması üçün müayinə bəzən yuxu vaxtına təyin edilir.
Müayinədən əvvəl dərmanları dayandırmaq lazımdırmı?
Xeyr, həkim xüsusi göstəriş verməyibsə, dərmanlar adi qaydada qəbul edilir. Özbaşına dayandırmaq tutmalara səbəb ola bilər.
Nəticə nə vaxt hazır olur?
Qeydiyyatın təhlili vaxt tələb edir; nəticənin hazır olma müddəti barədə müayinə zamanı məlumat verilir. Nəticə həkimlə birlikdə müzakirə olunmalıdır.